Back to Top
Donderdag 21 Sep
85985 users - nu online: 1428 people
85985 users - nu online: 1428 people login
VAN ONZE EDITORS
Printervriendelijke Pagina  
Jacob IsraŽl de Haan: een monument voor de zoon van Smilde

door Gert Hekma in Historie & Politiek , 05 oktober 2016


Op 2 juli werd er een monument voor de dichter Jacob IsraŽl de Haan onthuld in Smilde, zijn geboorteplaats. Dat monument staat in het fraaie park achter de oude kerk van Smilde, niet ver van de synagoge met woning waar hij werd geboren. Gert Hekma sprak bij de onthulling als bestuurslid van het De Haan Genootschap de volgende tekst uit. Dit genootschap organiseert jaarlijkse lezingen rond De Haan; dit jaar op 19 oktober met een presentatie van zijn werk door Arthur Japin.

Met dank aan Jan Fontijn die Onrust schreef, een monumentale biografie over De Haan, die vorig jaar verscheen.
Met een jaar minus één dag verschil zagen Jacob Israël de Haan en Carry van Bruggen, zijn zus, het licht in Smilde – de zus geboren op de eerste dag van 1881 en De Haan op de laatste dag van dat jaar. Broer en zus werden Nederlandse beroemdheden vanwege hun boeken, gedichten en journalistieke werk.

De Haan als dichter van het Joodse lied en auteur van de eerste Nederlandse homoromans, Carry van Bruggen als schrijfster van romans en als vooraanstaande feministe met haar studies Prometheus uit 1919 en Hedendaagsch fetischisme uit 1925. Ruim een jaar na Jacob Israël’s geboorte trok de familie verder naar Gorredijk waar vader Isaäc de Haan in een andere synagoge voorzanger en leraar werd.

In 1884 verhuisde het gezin naar Zaandam, waar het tot voorbij de volwassenwording van deze beide kinderen zou blijven wonen. Het was een groot en arm gezin, want een voorzanger-leraar verdiende niet veel in de kleine gemeenschappen waar de vader werkte, en bovendien waren er veel monden te voeden: uiteindelijk werden er zeventien kinderen geboren, van wie de meesten jong stierven. De start van vader en moeder De Haan in de noordelijke Joodse gemeenschap of mediene was niet verrassend, want overal in Drenthe, Groningen en Friesland bestonden voor de Eerste Wereldoorlog levendige Joodse gemeenschappen (in Smilde honderdvijftig personen op vijfduizend inwoners). Maar Mokum zou trekken als Joodse hoofdplaats en daar kwam ook Jacob Israël de Haan terecht na Zaandam en na zijn kweekschooljaren in Haarlem. Hij werd in 1900 in Amsterdam onderwijzer-invaller en student rechten.


Schandaal verwekkende romans

Als jongen in Haarlem zocht De Haan al aansluiting bij de mannen van de literaire beweging van Tachtig. Hij was een bewonderaar van auteurs zoals Lodewijk van Deyssel, Frederik van Eeden en Albert Verwey. Bij een late Tachtiger, Arnold Aletrino, deed hij zijn kennis op over medisch-criminologisch werk rond homoseksualiteit en toerekenbaarheid. Hij verloor net als zijn zus Carry het geloof van zijn ouders en sloot zich aan bij de socialisten van de SDAP (Sociaal-Democratische Arbeiderspartij). Zijn werk voor de kinderrubriek van Het Volk, de krant voor de arbeidende klasse, werd op prijs gesteld tot de publicatie van zijn eerste roman Pijpelijntjes in 1904. Dat was niet alleen een alleraardigste buurtroman over de Amsterdamse Pijp, maar ook een onverhulde homoroman.

Het boek veroorzaakte om verschillende redenen schandaal. P.L. Tak, vrijgezel, hoofdredacteur van Het Volk en vanaf 1905 leider van de SDAP, was “not amused” dat de schrijver van de kinderrubriek een homoroman had geschreven. De socialistische bestuurders van Amsterdam vonden het pedagogisch onverantwoord dat een onderwijzer van de gemeente zoiets deed. Aletrino was misschien nog het meest onaangenaam getroffen omdat het boek was opgedragen aan hem. In de hoofdpersonen Sam en Joop waren hijzelf en De Haan zonder veel moeite te herkennen. Hij werd geportretteerd als Sam, de lichtelijk sadistische geliefde van Joop, en de beide namen waren de werkelijke koosnamen van Aletrino en De Haan.

De gevolgen waren heftig voor De Haan: Tak ontsloeg hem als medewerker van de krant, de gemeente ontsloeg hem als onderwijzer en Aletrino kocht alle beschikbare exemplaren van de roman op met de verloofde van De Haan, Johanna van Maarseveen. De schrijver zelf gaf het lidmaatschap van de SDAP op voordat de partij hem eruit gooide. Maar De Haan was geen bange jongen: hij schreef een pamflet tegen Tak, een nieuwe versie van zijn roman die niks minder homo was, zonder een Sam of een Joop en zonder opdracht. Niet lang daarna verschenen een tweede roman en het begin van een derde.

Het tweede boek Pathologieën uit 1908 was niet alleen explicieter homoseksueel maar bevatte bovendien incestueuze en sadistische elementen. Hoewel hij zijn verloofde had beloofd zich voortaan van zulk decadent geschrijf te zullen onthouden, deed hij dat niet, maar de relatie met zijn verloofde werd niet verbroken, integendeel, in 1907 kwam het tot een huwelijk. Ondanks hun waardering voor de literaire stijl van beide boeken en verzoeken van De Haan aan de Tachtigers om voorwoorden of andere appreciaties voor zijn werk, kreeg hij die niet.


Wendingen

Rond 1910 vonden er twee belangrijke veranderingen plaats in leven en werk van De Haan. In de eerste plaats wendde hij zich van roman- tot dichtkunst, en ten tweede keerde hij terug tot het Joodse geloof. Hij werd dichter van het Joodse en ook van het homoseksuele lied. Het politieke modernisme van de SDAP had hem teleurgesteld en hetzelfde gold voor het seksuele modernisme van Aletrino. Zijn literaire vrienden hadden hem in de kou laten staan, vooral vanwege zijn controversiële onderwerp. Met zijn wending tot het Joodse lied vond hij meer waardering bij zijn literaire voorgangers en aansluiting bij de Joodse gemeenschap. Het leek erop dat de verloren zoon thuis was gekomen. Hij was succesvol als dichter en tevens als jurist en wierp zich net als zijn zus op taalkundige theorieën, in zijn geval van het recht (de zogeheten significa waar ook Van Eeden actief in was).

Met de terugkeer naar het Jodendom kreeg hij interesse zowel in orthodoxie als in zionisme. Na de Eerste Wereldoorlog besloot hij naar Palestina te gaan en daar het Joodse experiment te verkennen. Hij kon reis en verblijf financieren door correspondent te worden voor het Algemeen Handelsblad en andere tijdschriften, en later ook voor Engelse kranten. Hij schreef honderden feuilletons waarin hij verslag deed van het leven en de politieke ontwikkelingen in Jeruzalem en Palestina dat onder bestuur van Londen stond. Die feuilletons, geliefd zelfs bij de lezers die niet van De Haan’s opvattingen hielden, kunnen geïnteresseerden mede dankzij Ludy Giebels nalezen op de Digitale Bibliotheek der Nederlandse Letterkunde (DBNL).


Controversiële voorkeuren

In zijn nieuwe woonplaats Jeruzalem zou hij zich steeds meer identificeren met de orthodoxe Joden die daar al veel langer woonden en met Arabieren en steeds minder met de zionisten. Hij raakte erotisch betrokken bij Palestijnse knapen van wie hij de zorgeloosheid en levenslust bewonderde – een zorgeloosheid die hij zich niet eigen kon maken vanuit het Joodse geloof. Zijn hang naar de orthodoxie leidde tot een woordvoerderschap voor hun zaak die niet parallel liep met zionistische wensen. Zo waren er kwesties over belastingen die de zionisten namens de koloniale bestuurders in de Joodse gemeenschap wilden innen. En de zionisten waren voor de orthodoxie te ongelovig. Zij stond eerder voor een spirituele dan een nationale staat met ministeries, wetten, grenzen en soldaten zoals de zionisten die voorstonden.

De Haan benadrukte dat er zowel wereldwijd als in Palestina meer orthodoxe dan zionistische Joden waren – en meer Arabieren die ook hun rechten hadden. Van hun kant beschuldigden zionisten De Haan ervan hun zaak in gevaar te brengen door samen te spannen met Engelse persbaronnen die niet erg op Joodse of zionistische hand waren. Al het gekrakeel in Jeruzalem leidde ertoe dat zionisten De Haan niet alleen bespuwden maar ook zijn gewelddadige dood aankondigden voor een bepaalde dag. Zodat De Haan de dag erna een feuilleton kon schrijven over zijn aangekondigde dood.

De datum was gepasseerd maar niet veel later, nu tweeënnegentig jaar geleden, zou hij wel degelijk worden vermoord: het eerste Joodse slachtoffer van het zionisme.

Na zijn dood verschenen zijn kwatrijnen – een magnifieke vertolking van zijn worsteling met religieuze en seksuele gevoelens. De dichter van het Joodse lied aarzelde tussen God en seks, lust en zonde, tussen Smilde en Jeruzalem en vroeg zich af waarom hij naar de Klaagmuur ging: voor God of de Arabische knapen?


Herdenking

De Haan wordt op weinig plaatsen herdacht in Nederland. In Zaandam hebben ze een gedenksteen met tekst, in Amsterdam het Homomonument met een zin van hem “Naar vriendschap zulk een mateloos verlangen” en een gedicht op een soort grenspaal van de vroegere Joodse buurt bij het Rembrandthuis. Er zijn wat straten en stegen naar hem vernoemd en dat is het dan.

Tot dit mooie initiatief uit zijn geboorteplaats Smilde: een heus monument.

De Haan was een lastige en controversiële maar principiële man, die veel heeft betekend voor homo’s en Joden in Nederland en elders en als politiek activist in Palestina. Dat hij omstreden blijft vanwege zijn seksuele voorkeuren en orthodoxe ideeën – op zich al een moeilijke combinatie – zegt veel over het type man dat hij was. Het toont de moed van de gemeente Smilde en de initiatiefnemers van dit monument dat ze zulke patstellingen en controverses weten te doorbreken en tot dit gedenkteken zijn gekomen.

De Haan was als schrijver van het Joodse lied en van vroege, omstreden homoromans een Nederlandse held. Hij werd een man die in de hele wereld bekend werd door zijn acties in Palestina, die tot op vandaag relevant blijven – en door die moord op hem. De Haan verdient dit monument in zijn geboortedorp: hier moet het staan maar het zou net zo goed kunnen staan voor de Knesset in Jeruzalem of voor het gebouw van de Verenigde Naties in New York. Jacob Israël de Haan en Carry van Bruggen zijn het geschenk van Smilde aan de wereld. Een monument dat elders niet zou misstaan en daarom is het zo uitzonderlijk dat er juist één hier wordt onthuld.


foto’s Mattias Duyves & Reinarda C. Hekma



 









Rubrieken:








In het nieuwste nummer, Gay News 313, 2017














Meer uit Historie & Politiek
Meer uit nummer 301
Meer van Gert Hekma





Bronx


Well known gay shop

meer info |visit


Man to Man


Cinema ticket valid all day
With darkroom!

meer info |visit















bottom image




Entire © & ® 1995/2017 Gay International Press & Stichting G Media, Amsterdam. All rights reserved.
Gay News ® is een geregistreerde merknaam. © artikelen Gay News; duplicatie niet toegestaan. Opname uitsluitend na schriftelijke toestemming van uitgever, met verplichte bronvermelding gaynews.nl. Door derden overgenomen artikelen worden in rekening gebracht, en zo nodig geincasseerd. Gay News ISSN: 2214-7640, ISBN 8717953072009. Gay News op Wikipedia.
Volg Gay News:
Twitter Issuu
RSS RSS Editors
zelfstandige Escortboys

CMI
Neem contact op
Abonneren
Adverteren






© 1995/2017 Gay News ®, GIP/ St. G Media