Back to Top
Woensdag 22 maart
85861 users - nu online: 1665 people
Gay News : Editie : 272 : Sade: de eerste radicale flikker

Printervriendelijke Pagina  

Sade: de eerste radicale flikker

door Gert Hekma in Films & boeken , 15 mei 2014


Sade, Queer Theorist door William F. Edmiston is een geweldig boek. We praten al vijfentwintig jaar over queer theory en queer movement en hoewel Sade de queerest van allen is en het radicaalste werk ooit over seks schreef, is zelden aandacht aan hem besteed in die hoedanigheden. Het boek van Edmiston geeft een verrukkelijk overzicht van seksualiteit en gender in zijn werk en leven, met veel aandacht voor homoseksualiteit en incest.

Een belangrijke vraag is of de mannenliefde daarin een natuurlijk kenmerk is of een kwestie van smaak. Seksueel geweld, dat vaak wordt gezien als een – afschrikwekkend - hoofdthema van zijn werk, krijgt opmerkelijk weinig aandacht.

Donatien Alphonse François markies de Sade (1740-1814) leefde aan het eind van de Verlichting en wordt gezien als een van haar belangrijkste en meest kritische aanhangers. Omdat zijn levenswijze en zijn werk als verwerpelijk werden gezien, bracht hij zevenentwintig jaar van zijn leven door in gevangenissen zoals de Bastille en inrichtingen zoals Charenton. In de nor begon hij te schrijven aan zijn opmerkelijke oeuvre dat zijn weerga niet kent in de moderne literatuur. Het zijn vooral romans die bestaan uit een mengsel van seksuele scènes met een overdosis aan geweld, van filosofische bespiegelingen en van erotische verhalen.

Sade’s ideeën over staat, kerk, gender, seksualiteit, incest, prostitutie, diefstal, moord, natuur zijn opmerkelijk. Vanwege deze mix gaat de auteur door voor zowel een pornograaf als een filosoof. In de achttiende eeuw werd zijn werk eerder gezien als subversieve dan als pornografische literatuur. De filosofie van Sade is bijzonder omdat ze verscheen in de vorm van romans en niet als essay of traktaat. Het is geen gesloten, dogmatisch systeem. Bovendien nam hij afstand van de meningen in zijn werk omdat het literatuur was en ontkende hij dat hij het geschreven had – een verstandige aanpak in een tijd dat zulke boeken streng verboden waren.


Voorloper van de homobeweging

De “goddelijke markies” (Mario Praz) had een grote invloed op de negentiende-eeuwse literatuur en de twintigste-eeuwse Franse filosofie en op artistieke en sociale bewegingen zoals Surrealisme, Situationisme en Provo. Zijn naam werd synoniem met wreedheid en een seksuele perversie en zijn werk was verboden tot in de jaren zestig. Het bleef lange tijd een ondergrondse ervaring, maar tegenwoordig zijn de romans opgenomen in de Pléiade, de hemel van de Franse literatuur. In zijn homo/lesbische roman La philosophie dans le boudoir (1795) staat een pamflet dat één van de eerste verdedigingsredes voor homoseksualiteit is. Toch is hij zelden gezien als een voorloper van de homobeweging. Hoewel zijn werk vol staat met sadistische en homoseksuele verhalen en gender variatie een belangrijk thema is, vindt het geen weerklank binnen gender- en seksualiteitsstudies. Het boek van Edmiston introduceert Sade op dit terrein maar helaas is de prijs erg hoog en de uitgever obscuur.

Het beste van het boek is de verzameling van uiterst interessante citaten van Sade. Drie centrale hoofdstukken gaan over gender en seksueel plezier; of sodomie enkel een activiteit of een natuurlijke aanleg is en ten slotte wordt incest vergeleken met homoseksualiteit. Edmiston toont in het eerste hoofdstuk hoeveel aandacht Sade besteedt aan gender variatie. In zijn werk komen vele sterke vrouwen voor die zeer houden van seks en soms heel mannelijk zijn met grote kittelaars en dildo’s om aan Sade’s favoriete activiteit mee te doen, sodomie ofwel anale seks. Ze zijn niet alleen passief maar ook actief, met vrouwen en mannen. De heren der schepping houden ervan gepenetreerd te worden, tonen hun vrouwelijke kanten en streven voorbij de gender tweedeling. Tegelijk keurt Edmiston Sade’s misogynie af, omdat mannen meestal de libertijnen zijn en vrouwen hun slachtoffers. De markies mag dit schema vaak omkeren, maar de kijk blijft mannelijk.

Het roept de vraag op of we deze boeken moeten lezen als abstracte filosofie of als beschrijvingen van de realiteit van die tijd toen vrouwen vaak de fabeltjes van katholieke priesters geloofden, die meer succes hadden in het kweken van kwezels dan dat ze mannelijke aanhangers vonden voor hun hypocrisie. Sade verdeelt vrouwen in twee soorten: aan de ene kant zij die zich onderwerpen aan kerkelijke doctrines van de deugd en lijden onder de ondeugd, en aan de andere kant zij die al snel doorhebben dat de deugd weinig te bieden heeft, de libertijnse voetsporen volgen en genieten van goed en kwaad: de figuren van preutse Justine versus perverse Juliette (titels van zijn romans). Het lijkt of de menselijke natuur mannen meer ontuchtig maakt en dat ze minder religieuze scrupules hebben dan vrouwen. De misogynie van Sade’s werk lijkt me eerder een reflectie van de tijd dan het resultaat van zijn kijk op vrouwen, want hij toont vele seksueel vrije en gender-transgressieve vrouwen die “positieve” libertijnse voorbeelden geven.


Activiteit of identiteit?

Het tweede hoofdstuk gaat over twee verschillende seksuele theorieën uit zijn werk. Aan de ene kant is er een generaliserende: mensen kunnen alle genoegens genieten, ze zijn polymorf-pervers zoals Freud zei. De andere specificeert: mensen hebben hun eigen bijzondere voorkeuren. Edmiston is in het bijzonder geïnteresseerd in de vraag of homoseksualiteit een praktijk is waaraan iedereen kan meedoen of dat het een aangeboren neiging is. Zijn conclusie is dat Sade leefde in een tijd dat de theorieën veranderen van één waarin homoseksualiteit vooral als een daad – zonde of misdrijf – wordt gezien naar een ander waarin het gaat om een identiteit.  Hij bevestigt Foucault’s theorie dat het perspectief verandert van sodomie als een handeling naar homoseksualiteit als een pathologische identiteit, maar geeft aan dat deze ommekeer bij Sade plaatsvond een eeuw voordat homo’s en dokters zelf van gezichtspunt veranderden.

De markies leefde op de grens van twee periodes en was een voorloper wiens werk voorafging aan dat van activisten voor homorechten zoals Ulrichs en Hirschfeld en van seksuologen zoals Krafft-Ebing en Freud. Ik ben enigszins verbaasd dat Edmiston niet op het idee komt dat beide theorieën tegelijk kunnen bestaan. Een goed voorbeeld is de conversatie tussen Chevalier de Mirvel en Dolmancé aan het begin van La philosophie dans le boudoir waar de eerste duidelijk hetero is en de tweede homo. De laatste verleidt Mirvel die verklaart geen probleem te hebben om hem te neuken omdat hij geen vent is die een charmante man die zoiets vraagt in elkaar slaat. Het genoegen wordt beantwoord als Dolmancé vervolgens Mirvel sodomiseert. Hier is sprake van een generaliserend perspectief – Mirvel - dat perfect samengaat met een specifieke kijk – Dolmancé -, ook al met een ironische opmerking over potenrammen.

In een soort conclusie stelt Edmiston de vraag over Sade’s seksuele voorkeur en hij komt tot de slotsom dat hij waarschijnlijk biseksueel was. Maar waarom zegt hij niet dat Sade, ook gezien de titel van het boek, de flikker bij uitstek was, een voorloper van queer theorie en leven. Hij overtrof  homo- en heteroseksualiteit en was een masochist met een voorkeur voor passieve sodomie met vrouwen en mannen. Verlangens zijn altijd meer specifiek dan homo-, hetero- of biseksueel en men doet mensen geen recht door zulke algemene en vage flutbegrippen te gebruiken.


Het heilige gezin onder vuur

Het onderwerp van het derde hoofdstuk is incest, volgens Edmiston een meer geaccepteerde praktijk dan sodomie in de achttiende eeuw. De auteur ziet Sade als een schrijver die wilde shockeren. Naar mijn oordeel ging hij echter verder. De markies stelde sodomie centraal omdat dit het exacte tegendeel is van coïtale seks, en zoals we weten, stonden kerk en staat alleen deze soort seks toe binnen het huwelijk met het doel van voortplanting.

Incest is zo’n interessant thema voor Sade omdat het de idee van het gezin als hoeksteen van de samenleving ondermijnt. Huwelijken garanderen verbindingen tussen families en reproductie van nieuwe burgers. De omkering van de coitus –  sodomie – en het huwelijk – incest - is een zeer subversieve aanval op twee centrale sociale instituties.

Deze tradities werden ondersteund niet alleen door kerk en staat maar ook door de filosofen van de Verlichting zoals Montesquieu, Voltaire en Rousseau. Zij zien de heteroseksuele familie als de basis voor hun nieuwe sociale orde en veranderen in feite weinig als het gaat om seksuele thema’s in de nieuwe seculiere staat vergeleken met traditionele religieuze waarden.

Homoseksualiteit blijft een abject genoegen dat beter kan worden voorkomen dan bestraft (wel een hele vooruitgang); incest is een directe aanval op het heilige gezin dat scherpe onderscheiden creëert tussen genders (man en vrouw) en generaties (ouders en kinderen). Zulke radicale kritiek is hoogst ongewoon onder Verlichte denkers, onder de vroege seksuologen of de Freudianen met de oedipale driehoek (vader, moeder, kind) tot de dagen van de seksuele revolutie – toen Sade’s werk niet langer verboden was en een ruime verspreiding vond.


De wrede natuur

In hoofdstuk 2 bespreekt Edmiston de vraag van de “natuur.” Voor hem is de grote vraag of seksuele verlangens natuurlijk zijn, maar het zou een interessantere vraag zijn geweest aan wat voor natuur de markies dacht. In dat opzicht verschilt hij opnieuw sterk van andere filosofen. Volgens Rousseau was de natuur goed, voor Sade was zij slecht en gewelddadig. Een heel realistische kijk voor iemand die een oog heeft geworpen op moorddadig dierenleven en essentieel voor elke analyse van de samenleving incluis seksualiteit. Terwijl Malthus zich zorgen maakte over schaarste van natuurlijke bronnen, was de markies overtuigd van hun overvloed.

De groeiende vrees over masturbatie van jongemannen die Tissot, de Verlichte anti-masturbatie-dokter, voedde, was helemaal geen zorg voor Sade omdat het lichaam zo rijkelijk sperma produceert. Kant verwierp zelfbevrediging en homoseksualiteit en zag voortplanting als het enige legitieme doel van seksualiteit, opnieuw in tegenstelling tot wat Sade dacht, die een unieke denker was voor zijn tijd en ver daarna. Zijn enige concurrent die pal na hem kwam was de utopisch-socialist Charles Fourier die opkwam voor seksuele en gender diversiteit en voor meervoudige liefdes als fundamenteel voor de samenleving beschouwde. Sade zag alle seksuele pleziertjes tot en met lustmoord als een onderdeel van een natuur die wreed is en niet “goed” - geen “glad to be gay” in zijn werk.

Een natuur die doorgaat voor slecht en gewelddadig heeft nogal andere consequenties voor de maatschappij als één die gezien wordt als goed en vredig. De poging van Edmiston om de natuur te bespreken in werk en leven van Sade is misplaatst omdat hij geen aandacht besteedt aan wat het begrip betekent. Een queer theorist moet weten dat woorden geen vaste betekenis hebben. Als homoseksueel behoorde Sade niet tot de brave, maar de wrede soort. Maar hij is allereerst een schrijver en de twee verschillende manieren waarop hij homoseksualiteit bespreekt, als principe (nu spreken we van “geaardheid”) en praktijk, kan gebruikt worden door verschillende personages, zelfs door dezelfde persoon zoals homomannen tegenwoordig, die wisselen tussen culturele en biologische verklaringen, tussen aan de ene kant keuze en coming out en aan de andere kant natuurlijke en aangeboren neigingen.


Lustvolle lessen flikkerpolitiek

Het is prachtig dat Edmiston heeft geschreven over Sade als queer theorist en zoveel verbazingwekkende citaten bij elkaar heeft gebracht. Sade is een controversiële auteur en Annie LeBrun onderstreept in haar Soudain un bloc d’abîme, Sade (1986, Sade: A Sudden Abyss) hoe zelfs de filosofen die over zijn werk schrijven niet goed in staat zijn daaraan recht te doen. De markies gaat zover dat ze hem moeilijk kunnen volgen.

Edmiston valt op bepaalde punten te bekritiseren maar dat verrast niet. Sade’s werk en leven vallen niet volledig te begrijpen en zullen altijd een mysterie blijven. Er is geen logische of definitieve filosofie in zijn werk en we zullen het altijd moeten doen met interpretaties. Het is veelbelovend dat we nu een goede entree hebben tot de queer kant van zijn ideeën. Er valt nog veel werk te doen om de levendige en lustvolle lessen te leren van zijn flikkerpolitiek.



Het is de bedoeling om een conferentie te organiseren over Sade’s seksuele politiek in december 2014 om zijn tweehonderdste sterfdag te herdenken. Meer informatie volgt.



William F. Edmiston, Sade, Queer Theorist.
Oxford: Voltaire Foundation, 2013, 244 blz., ISBN 9780729410649, £ 60.








 
gerelateerd
Spijkerbar: Bingo onder porno en slapstick

Reijers world: Over een zwarte coltrui en een paar slipjes

Expo Rock Hudson en de aids-crisis in Berlijn










Er heeft niemand gereageerd, jij misschien?


Sade: de eerste radicale flikker

Reageer:

Reactie:
Je naam: ip 54.145.183.43















Rubrieken:








In het nieuwste nummer, Gay News 307, March 2017














Meer uit Films & boeken
Meer uit nummer 272
Meer van Gert Hekma





Gays&Gadgets


Gay Shopping for anything gay

meer info |visit


Amsterdam Pride


Amsterdam Gay Pride

meer info |visit















bottom image




Entire © & ® 1995/2017 Gay International Press & Stichting G Media, Amsterdam. All rights reserved.
Gay News ® is een geregistreerde merknaam. © artikelen Gay News; duplicatie niet toegestaan. Opname uitsluitend na schriftelijke toestemming van uitgever, met verplichte bronvermelding gaynews.nl. Door derden overgenomen artikelen worden in rekening gebracht, en zo nodig geincasseerd. Gay News ISSN: 2214-7640, ISBN 8717953072009. Gay News op Wikipedia.
Volg Gay News:
RSS Issuu
Abonneren
zelfstandige Escortboys
CMI
Neem contact op
Adverteren