Back to Top
Woensdag 13 Nov
86374 users - nu online: 3157 people
86374 users - nu online: 3157 people login
VAN ONZE EDITORS
Share:







lengte: 21 min. Printervriendelijke Pagina  
Nieuwe biografieën over Robert Jasper Grootveld en Benno Premsela


door Michiel Bollinger in Films & boeken , 12 augustus 2009

This article is also available in English
lengte: 21 minuten


De Nozem en de Heer op stand

Uitzonderlijke mensen zijn zeldzaam, we zouden ze moeten koesteren. In plaats daarvan beschimpen we ze. Ze worden dorpsgek genoemd, of fanatici, dromers waar een steekje aan los zit, wereldvreemde wezens die weigeren te voldoen aan de dagelijkse routine. Zij houden er hun eigen normen op na. We zijn bang voor hen, omdat zij ons een spiegel voorhouden die wij zelf liever ontwijken.


Door uitzonderlijke mensen verandert ons perspectief, verandert ons wereldbeeld, ons heden en onze toekomst. En verandering is altijd eng voor mensen die niet uitzonderlijk zijn. Gewone mensen houden alles nu eenmaal het liefst bij het oude.

Over twee van die uitzonderlijke mensen zijn kort geleden biografieën verschenen. Het zijn Robert Jasper Grootveld en Benno Premsela. Generatiegenoten en - ieder op eigen gebied - grondleggers van onze vrijheden. Alhoewel zij niets met elkaar van doen hebben, toch behandel ik ze samen in één artikel. Zonder die twee mannen had mijn leven er anders uitgezien, en dat van u, lezer, ook. Zij bepaalden de innerlijke reis van het Nederland in de jaren vijftig, zestig en zeventig van de vorige eeuw, op weg naar de open, vrije samenleving van nu.

Zij gaven niet alleen de richting aan, maar gingen ook voor. Zij voorzagen de gevaren, boden alternatieven, leverden voldoende grondstof om er nu nog geïnspireerd door te raken. Toch waren zij niet heilig. Het waren alle twee mensen van vlees en bloed, met hun makken, met hun menselijkheden, inderdaad, tussen de regels door zou zich een heel rariteitenkabinet kunnen openen. En bij uitzonderlijke mensen verwacht je dat wel. Getuigen beide biografieën daar ook van? De beide boeken staan in ieder geval vol sappige details en onthullende doorkijkjes naar nog maar zo kort verleden tijden.

Finest hour

Robert Jasper Grootveld’s finest hour kan men dateren op halverwege de jaren zestig, toen hij grote groepen mensen in Amsterdam en erbuiten in beweging kreeg met zijn happenings.


Zij zouden de nuffige spruitjescultuur van Nederland voorgoed veranderen in de vrijgevochten samenleving die wij nu kennen. Amsterdam zou, zo voorspelde antirookmagiër Grootveld, het Magisch Centrum van de wereld worden.

Een stad van vrije drugs en seks, waar duizenden jonge toeristen op af zouden komen. Zijn voorspelling kwam uit en hij leverde er een grote bijdrage aan. Amsterdam verwierf een reputatie waar het nu nog op voortbouwt. Freek de Jonge zei over deze androgyne performancekunstenaar en “oer-provo”: “Dat de 20-ste eeuw niet aan dit land voorbij is gegaan, is te danken aan één persoon.”

En hij was niet de enige die Robert Jasper Grootveld lof toezwaaide. Was Grootveld er niet geweest, dan had Nederland niet zo’n stormachtige inhaalrace beleefd in de jaren zestig, op veel terreinen.

[fotobijschrift]
Robert Jasper Grootveld protesteert tegen tabaksadvertenties, Amsterdam, 12 december 1961


Een groot taboe

Benno Premsela deed het anders, volstrekt anders. Het hoogtepunt van zijn leven moet zo rond 1973 liggen, toen “zijn” COC een koninklijke goedkeuring kreeg. Al vanaf 1945 was het een taaie strijd geweest. Homoseksualiteit was in die dagen een groot taboe. Benno Premsela nam in 1953 het stokje over van Nico Engelschman (alias Bob Angelo) maar hij wees van begin af met vaste hand en overtuiging de weg. Aristocratisch, zo zou ik hem in één woord willen omschrijven. Hij stak er met kop en schouders boven uit.

Benno Premsela was begin jaren zestig de enige van de duizenden anonieme COC-leden die met zijn hoofd herkenbaar in beeld op tv durfde te verschijnen en het recht van bestaan voor homo’s opeiste. Van de eerste grote emancipatiebeweging voor homo’s in de wereld was hij de architect. Simpelweg door geen angst te hebben voor de eventuele gevolgen.
Daar treffen Robert Jasper Grootveld en Benno Premsela elkaar. Hun overeenkomst is het gebrek aan angst, hun visionaire gave, hun eigengereidheid, doorzettingsvermogen en overtuigingskracht.

Anders dan de anderen

Beiden zijn Amsterdamse inwoners als de Tweede Wereldoorlog uitbreekt. De joodse Benno Premsela is dan 20 jaar, telg van een welvarende familie van vrijdenkers, voorbestemd om tot de elite van de stad toe te treden. Hij doorstaat de onderduik voornamelijk in zijn eentje, een cruciale periode van ontluikende homoseksualiteit. Hij verliest zijn vader en moeder en een groot deel van zijn familie in de vernietigingskampen in Duitsland. Na de oorlog is hij met het dubbele stigma van jood en homo bekend. Hij is anders, zoveel is duidelijk. En met grote overtuigingskracht besluit hij dat het voortaan anders moet worden. Een koppigheid waar hij zijn leven lang geen afstand van doet.

Ook Robert Jasper Grootveld is anders dan de anderen. Hij is twaalf jaar jonger dan Benno Premsela, en pas 13 jaar als de oorlog ten einde loopt. Dit straatschoffie uit Amsterdam West kan zich vanaf zijn vroegste jeugd niet aanpassen aan welk systeem dan ook. School, vriendschap, relaties of werk, hij is een eenling.

In de jaren na de oorlog hoort hij bij de zogenaamde “losgeslagen nozems.” Straatjongens bij wie de anarchie van de jaren veertig op het lijf is geschreven. Rebel without a cause van het eerste uur.

Al vroeg ontdekt hij de charmes van oudere homoseksuele mannen die hem geld toestoppen voor lichamelijke diensten. Hij heeft zijn levenslange hang naar travestie nooit verzwegen, integendeel. Hij bouwt die in de jaren zestig uit tot de publieke androgyne verschijning, compleet met roze panty’s en vrouwelijke attributen zoals lippenstift en boa’s. Is hij homo? Nee. Is hij kunstenaar? Nee. Is hij actievoerder? Nee. Hij is alles tegelijk en valt in geen categorie te omschrijven.



[fotobijschrift]
Robert Jasper Grootveld zoals vereeuwigd op de cover van zijn biografie `Magiër van een nieuwe tijd´

Tegenpolen

Overeenkomsten zijn er genoeg tussen Premsela en Grootveld, maar veel belangrijker zijn de verschillen tussen hen. Waar Grootveld ontregelt, daar streeft Premsela juist naar respectabiliteit. Waar Grootveld een magische wereld vol travestie, zinsbegoocheling en poëzie oproept in zijn bezweringsrituelen, daar doet Premsela juist een beroep op het gezond verstand, politieke correctheid, het gelijkheidsbeginsel en acceptatie. Robert Jasper Grootveld is de romanticus pur sang, een afstammeling van de wilde dichter Rimbaud. Benno Premsela is rationalist, in vorm (als strenge interieurontwerper) en inhoud (als grote emancipator van de homofielen).

Hollandser dan de Hollanders is hij, in rechtlijnigheid en consequenties. De een moet het hebben van de verrassingsaanval, de ander van de positionering als “gewoon mens.” Twee polen waartussen ons leven zich nog steeds afspeelt: de unieke individualiteit van Grootveld of het gelijkheidsprincipe van Premsela. De tegenpolen van het moderne leven. We duiken in hun leven.
Eerst Robert Jasper Grootveld.

Robbie: schandknaap en nozem

Begin jaren vijftig is Robert Jasper Grootveld een knappe jongen. Wel is hij erg eenzaam. Hij knoopt aan de lopende band homoseksuele relaties aan, gecharmeerd door de aandacht die de vaak oudere homo’s hem geven. Zo ontmoet Robbie Grootveld ene Fred in de Kalverstraat, hij is een heer van stand, een bankier. De twee ontmoeten elkaar elke week in een rendez-voushuis op de Geldersekade. Robbie houdt niet van penetratie maar dat hoeft ook niet. Andere seksuele diensten leveren hem telkens vijfentwintig gulden op. Robbie combineert zijn bijbaan als schandknaap met een tijdelijke “vaste baan” en veelvuldig hoerenbezoek.


Tijdelijk, omdat hij een paar maanden later al weer wordt ontslagen. Dan bedenkt hij een valse list. Hij chanteert de bankier Fred met de geheime homoseksuele relatie, in de hoop dat Fred niet naar de politie durft te gaan in het benepen klimaat van Amsterdam van begin jaren vijftig, met een nog volledig clandestiene homoscene.

Maar Fred is dapper, hij schakelt de politie wel in en die arresteert Robbie. Diens vader voorkomt strafvervolging, misschien wel met het dreigement van een tegenaanklacht vanwege seks met een minderjarige. Robbie komt later nog veel vaker in contact met de politie, maar nooit meer vanwege chantage bij zijn bijbaantje als schandknaap.
Wel pikt hij vaak toeristen op, die naar Amsterdam komen om de paar homokroegen te bezoeken, die in andere landen helemaal niet bestaan. Dan al heeft Amsterdam blijkbaar een beruchte naam op het gebied van homoleven.

Robbie leidt de mannen graag rond, biedt de nodige lichamelijke diensten en bezoekt ook het DOK, een homodancing van het COC, die zijn deuren opent in 1952. De overheid duldt de dancing, omdat men homo’s liever concentreert in een club dan verspreid over de vele urinoirs van de stad. Zo ontstaat een langere vriendschap met een Engelse toerist, Kenneth Kendall, compleet met briefwisseling en een bezoek van Robbie aan Londen.

[fotobijschrift Grootveld]
Robert Jasper Grootveld bij een ‘publicity’-happening. Het provotariaat is verzameld op het Spui.

Orgie met Ramses

De biografie van Eric Duivenvoorden staat vol met dit soort anekdotes. Zijn boek is een ware archeologische vindplaats van vergeten verhalen en gebeurtenissen. Het maakt de tijdgeest bijna tastbaar.
Robbie is vooral op het Leidseplein te vinden, in de kroegen en op straat. In de loop der jaren ontmoet hij ook vele bekende homo’s, die hun intieme wensen projecteren op deze aantrekkelijke nozem: Wim Sonneveld en zijn vriend, Gerard Reve en bijvoorbeeld ook de jonge Ramses Shaffy, die zich in een dronken orgie naakt met hem en een vriendin laat fotograferen. Heeft Robert Jasper Grootveld ooit Benno Premsela ontmoet? Ze kwamen op dezelfde plekken, maar gezien hun tegengestelde karakters en gewoontes denk ik dat zij elkaar eerder zijn ontlopen dan dat zij met elkaar in gesprek zouden raken, laat staan met elkaar het bed zouden delen.


Rituelen

Na een reis naar Afrika ontdekt Grootveld de kracht van de magie en bezweringsrituelen, die hij vooral in de moderne vormen van reclame terugvindt. Herhaling op herhaling brengt de boodschap over. Reclame is niet anders dan het bezweren van telkens dezelfde boodschap, waarmee het moderne publiek wordt verleid, om niet te zeggen in slaap gesust.

Hij kladdert rookreclames op straat vol met waarschuwingen tegen kanker. In de hele stad staan nog jarenlang zijn graffititeksten “K. komt” of “Klaas komt” te lezen. Hij wordt antirookmagiër en bezweert het stomverbaasde publiek, dat roken slecht is voor de gezondheid.

In die tijd rookte het overgrote deel van de bevolking. Zelf paft Grootveld er zijn hele leven rustig op los, dus in de reacties op zijn wekelijkse rituelen rond het standbeeld Het Lieverdje op het Spui klinkt vooral lacherigheid en verbazing door.

Toch is iedereen in de ban van de overtuigingskracht en vindingrijkheid van de halve travestiet Jasper Grootveld. Van onder is hij vrouw, van boven een man met witgeschminkt gezicht. Zijn optredens zijn hypnotiserend. Zijn taalgebruik is poëtisch, hysterisch en vaak warrig, maar altijd sluimert de serieuze boodschap door.

[fotobijschrift]
Grootveld als sjamaan




Vader des Vaderlands

Grootveld wordt door de politie regelmatig opgepakt voor verstoring van de openbare orde, maar gaat gewoon door. Naast anarchist is Grootveld ook moralist. Hij pleit voor het gebruik van marihuana, maar waarschuwt tegelijkertijd voor de gevaren ervan. Hij breekt met alle wetten, met alle gewoontes en vestigt daarmee een nieuw klimaat in Nederland.
Adriaan Morriën schreef: “Ik heb hem wel eens de nieuwe vader des Vaderlands genoemd, want wat de Vijftigers niet gelukt is, die hadden ook die leuze van de wereld veranderen, dat is Rob Grootveld gelukt, die heeft het straatbeeld van Nederland totaal veranderd.” Grootveld raakt bevriend met provo’s zoals Roel van Duijn en kunstenaars als Aat Veldhoen, Simon Carmiggelt en Simon Vinkenoog. Hij neemt iedereen op sleeptouw met steeds weer nieuwe ludieke happenings en sit-ins. Het ingeslapen Amsterdam van na de oorlog wordt onder zijn leiding een hippe stad. Nederland zal nooit meer hetzelfde landje zijn. Het behoort voortaan tot de culturele voorhoede van Europa.

Overjarige hippie

In zijn latere jaren verwordt Robert Jasper Grootveld tot een alcoholist, een overjarige hippie. Altijd stoned. Hij overleefde zijn eigen mythe, maakte ruzie met iedereen en werd begin dit jaar door zijn medestanders op gepaste alternatieve wijze begraven. Alleen een kleine groep bejaarde hippies wist zijn leven nog op werkelijke waarde te schatten.

“Grootveld verschijnt begin jaren zestig precies op de juiste tijd en de juiste plaats om langzaam maar zeker uit te groeien tot het epicentrum van alle opschudding,” zo verwoordt Eric Duivenvoorden het in zijn voortreffelijke biografie. Het boek kan gelezen worden als een rehabilitatie van deze ten onrechte vergeten dorpsgek van Amsterdam. Maar daarnaast schetst Duivenvoorden in zijn biografie ook een levendig beeld van de stad door de jaren heen. De opkomst van de nozems, provo’s, hippies, kabouters, het witte fietsenplan, de coffeeshops, de kraakbeweging en voorlopers van de milieubeweging, om er maar een paar te noemen.

Ook zijn er onthullende details te lezen, bijvoorbeeld over de nu totaal vergeten beroemdheid uit de jaren vijftig, de joodse Sanny Hemerik, een man “spetterend van ondernemingslust.” Rond 1958 bracht hij met tal van activiteiten de nodige reuring teweeg in het weinig bruisende Amsterdam, zoals de plaatsing van het standbeeld voor het straatschoffie, beter bekend onder de naam Het Lieverdje. Die was grotendeels gefinancierd door een sigarettenfabrikant, reden voor Grootveld om juist daar zijn antirookrituelen te houden. “Ome Sanny” is ongekend populair onder de Amsterdamse jongeren, die zich steeds meer als “nozems” gaan gedragen, een eerste bewijs van de opkomende jeugdcultuur.


Maar zijn val in 1959 is diep. Ome Sanny wordt beschuldigd van seks met een minderjarige jongen en aan de publieke schandpaal genageld, nog voor een eerlijk proces. Met filmer Jan Vrijman ondertekent Robert Jasper Grootveld een vlammend protest tegen deze aantasting van de mensenrechten. Maar het mag niet baten.

De rol van Sanny Hemerik als pleitbezorger van de nozems is uitgespeeld. Nader onderzoek zal moeten uitwijzen wat er precies is gebeurd, zo kondigt biograaf Eric Duivenvoorden alvast nieuwe projecten aan. Duidelijk is wel dat het toenmalige COC niets moest hebben van jongensverleiders als Sanny Hemerik. Onder leiding van Benno Premsela streefde het COC juist naar een onkreukbaar imago.

[fotobijschrift]
The uitvaart van Robert Jasper Grootveld op 7 maart 2009


Benno: een aardige man

De biograaf van Benno Premsela heeft het moeilijker dan die van een kleurrijk man als Robert Jasper Grootveld. Veel moeilijker. Premsela’s leven blinkt uit in politieke correctheid. Biograaf Bert Boelaars heeft veel mensen geïnterviewd, maar zij komen niet veel verder dan de mededeling dat Benno Premsela een “interessante” en vooral “aardige man” was, met een scherp oog voor de realiteit, met een onberispelijke smaak en grote compassie voor individuele integriteit. Allemaal zaken die erg te prijzen zijn, maar is daaruit ook een boeiende biografie te toveren?

Bert Boelaars is met open ogen in de grootste valkuil voor een biograaf gestapt: sympathie. En een biograaf die teveel sympathiseert met zijn object, kan onvoldoende doordringen in de vaak ontluisterende realiteit van alledag. Benno Premsela heilig verklaren doet onrecht aan zijn boeiende en enigmatische persoonlijkheid. Het maakt hem tot een stijf en bloedeloos format van humanistische idealen en overbodige cliché‘s.

Helaas, Premsela verdient beter. Ergerlijk is ook dat Boelaars de biografie gebruikt voor een lesje algemene moderne homogeschiedenis. Die is inderdaad voortdurend verweven met de levensloop van Benno Premsela, maar zegt heel weinig over diens zielenroerselen of karaktereigenschappen. Toch staat het boek vol met aardige en veelzeggende anekdotes.

[fotobijschrift]
Benno Premsela terwijl hij zijn portret door Robert Mapplethorpe bekijkt, in 1995 vastgelegd door Doriann Kransberg; een foto die te zien was tijdens de tentoonstelling ‘Show Yourself; Benno Premsela 1920–1997’ die van 15 februari tot 27 april 2008 werd gehouden in het Amsterdamse Stadsarchief




Zedenpolitie

In 1945 komt een groep mannen bij elkaar voor de heroprichting van het blad Levensrecht voor homo’s: Niek Engelschman, Jaap van Leeuwen, Jef Last en ook Piet Meertens van het volkenkundige instituut, ook wel bekend onder de literaire naam Het Bureau van schrijver Voskuil. Meertens was later een van de slachtoffers van het gehate artikel 248 bis, dat seks met jongens tot 21 jaar verbood. Bij heteroseksuele contacten lag de grens op 16 jaar. Chemische en chirurgische castratie werden regelmatig toegepast in die dagen, soms kreeg men zelfs TBR. Het is tekenend voor het repressieve klimaat. In 1946 volgt de oprichting van de Shakespeare Club, die later zou uitgroeien tot het Cultuur en Ontspannings Centrum COC. Rechercheurs van de zedenpolitie woonden met toestemming van Niek Engelschman de bijeenkomsten bij.

In 1949 werd door het COC de film Winterfeest uitgebracht met als doel de homo’s weg te houden van onfrisse plekken als openbare toiletten en cafés van laag allooi. De film toonde beelden van de nieuwe sociëteit waar gelijkgestemden elkaar “op niveau” konden ontmoeten. Ook werd in dat jaar de term “homophiel” door de vereniging ingevoerd, omdat het woord homoseksueel teveel nadruk op het seksuele vlak zou leggen. Het COC telt dan al zo’n duizend leden, waaronder Benno Premsela. Hij schrijft zich in onder zijn eigen naam, een unicum in die bange jaren. Het overgrote deel van de leden gebruikt een valse of schuilnaam, uit angst voor vervolging. Maar zoals gezegd: Benno is voor de duivel niet bang.


Opzienbarende etalages

Ook in 1949 begint Benno Premsela te werken voor de meubelafdeling van de Bijenkorf, waar hij later furore maakt met zijn opzienbarende etalages vol modieus design en de modernste kunst. Ze zijn toonbeelden van de nieuwe, goede smaak voor de massa die iets meer te besteden heeft sinds de moeizame oorlogsjaren. In 1953 treedt Benno toe tot het hoofdbestuur van het COC en ontmoet de dan nog piepjonge danser Hans van Manen. Een levenslange vriendschap ontstaat, al verschillen hun karakters veel.


Hans is al vanaf zijn elfde jaar bekend met het ondergrondse homoleven op straat en in de urinoirs van Amsterdam. Als hij merkte dat hij werd gevolgd of op een bepaalde manier aangekeken, dan nam Van Manen meestal zelf het initiatief. “Ik heb ook veel meegemaakt dat je nageroepen werd in de Leidsestraat. Dan kreeg je ‘zang’ zoals wij dat noemden. Ik schold altijd flink terug en zette het dan op een lopen,” zo vertelt Hans van Manen.

Zo zit Benno niet in elkaar, hij is niet streetwise, integendeel, een keurige heer op stand is hij. Naast zijn werk voor het COC runt hij zijn eigen zaak op het gebied van interieurontwerp en verdient er veel geld, heel veel geld. Met tomeloze energie stort Premsela zich van het ene project in het andere en met evenveel succes. Hij wordt de kunstpaus van Nederland genoemd, omdat hij in ontelbare adviescommissies en stichtingsbesturen plaatsneemt.

Het COC groeit uit tot een brede emancipatiebeweging vanwege de uitgekiende inspanningen van de voorzitter. Benno concentreert zich vooral op netwerken in de hoogste kringen van de politiek, opinieleiders en cultuurwereld. Zo ontmoet hij in een keurige (niet homo-)sauna in Den Haag de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken, Molly Geertsema. Benno overtuigt de rondborstige VVD’er van de goede zaak en niet lang erna wordt het geldende beroepsverbod voor homoseksuele ambtenaren opgeheven.

[fotobijschrift Premsela-a-trois.jpg]
Benno Premsela, Erik Roos en Cyril Fradan, vermoedelijk omstreeks 1966 (foto uit besproken boek)

‘Gewoon hetzelfde’

Het succesverhaal van Benno Premsela en het COC is opmerkelijk, indrukwekkend en leerzaam. In een relatief korte periode van twintig jaar, tussen 1953 en 1973, worden de meeste barrières geslecht. Van massale verachting voor seksueel geperverteerden verschuift het massamediale beeld naar een sociale minderheid, namelijk de homofiel. Dat komt voornamelijk op het conto van Benno Premsela, die het COC in die jaren salonfähig maakt. “Gewoon hetzelfde” is het motto. Tot in de diepste lagen van het verzuilde Nederland heeft hij zijn tentakels uitgeslagen, een lobby die door velen is gevoerd maar alleen onder Benno’s bezielende leiding kan plaatsvinden. Een ongekend en strak gecoördineerd emancipatieoffensief.

Het is jammer dat biograaf Boelaars weinig oog voor saillante details heeft. De figuur Premsela komt maar niet tot leven. Heeft de man geen slechte eigenschappen? Ja, er wordt verteld dat Benno verschillende vaste relaties had, soms zelfs tegelijkertijd. En alle mannen leven harmonieus met elkaar in hetzelfde huis, met een toch zo fantastisch modern designinterieur. Het is alles spick en span. Het lijkt wel een reclamefilm. Werd er nooit met servies gesmeten? Het ideaalbeeld van de geëmancipeerde, vrije homo werd blijkbaar zo gekoesterd door de betrokkenen, dat onduidelijk blijft hoe hard er moest worden gezwoegd om dat beeld te realiseren en te handhaven. Vermoedelijk kon biograaf Boelaars niet echt tot de mens van vlees en bloed Benno Premsela doordringen, omdat hij hem persoonlijk te goed heeft gekend. Hij was zelf actief in de homobeweging en in de humanistische beweging, waar Premsela de scepter zwaaide. Van enige distantie is in de biografie geen sprake.



[fotobijschrift]
Premsela op de bank bij Mies Bouwman, 24 november 1968 & Benno Premsela en Rob Tielman tijdens een studiedag over homoseksualiteit en de media, 26 januari 1985 (foto uit besproken boek)

Flikkers

Zo krijgt een andere humanist, Rob Tielman, in het boek de gelegenheid te benadrukken dat Benno Premsela ervoor heeft gezorgd dat de oude en nieuwe generatie homo’s bijeen bleef, zonder scheuring of al teveel ruzie. Maar de opkomst van radicale flikkergroepen, halverwege de jaren zeventig, was met name gericht tegen de zelf opgelegde keurigheid van de homofiel uit de jaren zestig. De flikkers schopten het a-seksuele ideaalbeeld van de homofiel liefst het raam uit. En daarvan was Benno Premsela nu juist het toonbeeld.

Het moet hem dan ook pijn gedaan hebben, die verruwing van de zeden, dat provocatief juist willen voldoen aan de vooroordelen van de massa. De geuzennaam “flikker” alleen al, Benno moet ervan hebben gegruweld. Of doorzag Premsela dat er werkelijk een andere fase was aangebroken, waarin hij zelf geen rol van betekenis meer kon spelen? Vond hij dat jammer of juist wel goed? Was hij verbitterd? Of juist blij met de verdergaande liberalisering? Geen woord daarover in de biografie van Bert Boelaars. Een gemiste kans.

Enigma

Zichzelf omschrijft Benno Premsela als volgt: “Ik streef niet naar macht, voel me voor niks geroepen. Ik hoef gelukkig niet de deskundige van wie of wat ook te zijn, ik ben onafhankelijk. Ik ga op zoek naar dingen die stagneren. Zie ik iets, dan ben ik een reuze drammer. Het ontbreekt me totaal aan faalangst. Ik ben het tegenovergestelde van een diplomaat.” Sommigen noemen hem ijdel. Zijn vriend uit die tijd, Friso Broeksma, is het daarmee niet eens: “Maar hij was evenmin bescheiden. Er is niet echt een woord voor, misschien extravert bescheiden. Hij liep niet te koop met wat hij kon. Bovendien wist hij ook waar hij minder goed in was. Vond dat hij zelf een klein talent had ten opzichte van bepaalde collega’s. Maar hij was niet jaloers van aard. Wel altijd alert. En trouw aan zichzelf en aan de mensen om hem heen. Een hele mooie eigenschap. Hij vond ook dat je meer mensen tegelijk trouw kon zijn, meerdere minnaars bijvoorbeeld.”

Ook uit deze citaten krijg ik niet een helder beeld van de mens Benno Premsela. Hij was van alles een beetje en van niets in het bijzonder, zo zou je het kunnen samenvatten. Een enigma, zijn leven lang. Een man zonder eigenschappen blijft hij in de biografie.
Ik zie hem nog wandelen door de stad, een rijzige, vriendelijke heer, waar niets op aan te merken viel, behalve zijn onberispelijke stijlgevoel en zijn priemende ogen. Maar daarachter moet veel meer hebben gebroed en gewoeld. Veel meer dan hij kon of wilde tonen. Achter het oppervlak van vriendelijke, op maat gesneden moderniteit was een man verstopt, waarvan je nog steeds geen hoogte krijgt. Zelfs niet na de dikke biografie gelezen te hebben. Benno Premsela blijft in zijn grootsheid een raadsel.




[foto]
Hans van Manen en Benno Premsela (foto uit besproken boek)

De erfenis

Robert Jasper Grootveld en Benno Premsela, twee uitzonderlijke Amsterdammers. Ze laten een erfenis na waarop wij trots mogen zijn. Vrijheid. Die is het waard verder uit te bouwen. Maar zijn wij daar eigenlijk nog wel mee bezig, anno 2009? Of hebben we ons allang teruggetrokken, ieder op eigen, veilig terrein? Enclaves in een vijandige wereld. De zuilen uit de jaren vijftig zijn opgeruimd en vervangen door safehavens voor gelijkgestemden, of het nu homo’s betreft, vrouwen, junks, rijke mensen, islamieten of gereformeerden, Surinamers, postzegelverzamelaars of mensen met hiv. De enclaves zijn omringd door prikkeldraad, om in ieder geval de schijn van veiligheid in stand te houden. Daarbuiten wacht de boze wereld.

De vrijheid die Benno en Robbie in de jaren zestig met bloed, zweet en tranen veroverden, ligt de laatste jaren sterk onder vuur. In bange tijden neigt de massa weer naar de norm van “doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg.” Uitzonderlijke mensen worden snel gemarginaliseerd. Anders zijn is ongewenst, zeker in de moderne straatcultuur waar de wetten van de jungle gelden. De jongeren van nu zijn conservatiever geworden. Zij willen huisje, boompje, beestje, zo blijkt uit onderzoeken. Is onze tolerantie toegenomen? Dat is maar de vraag. Nog steeds is het dilemma tussen individualiteit en normaliteit onopgelost. De vrijheid zelf staat nu ter discussie. Zijn de jaren zestig werkelijk de oorzaak van de spreekwoordelijke “korte lontjes” van nu? Het is onterecht deze twee uitzonderlijke mensen de schuld te geven van het proletengedrag anno 2009, met terugwerkende kracht.

Amsterdam is allang geen gay hoofdstad van de wereld meer, en ook geen magisch centrum. In de buitenwijken van de grote steden zijn homo’s hun leven niet meer zeker. Hebben wij de tolerantie uit handen gegeven aan anonieme wetgeving? Willen we eigenlijk wel vechten voor onze idealen, voor onze levensstijl? Ook die vragen laten Benno Premsela en Robert Jasper Grootveld ons na. Het is aan onze generatie er nieuwe antwoorden op te verzinnen.

* Michiel Bollinger is tekstschrijver en theatermaker

- Bert Boelaars, Benno Premsela, 1920-1997: Voorvechter van homo-emancipatie. Bussum: Uitgeverij Toth, 2008, 400 blz., ISBN 9789068684537, € 29,90. (Bij dit boek is een dvd gevoegd met een documentaire door Carrie de Swaan.)

- Eric Duivenvoorden, Magiër van een nieuwe tijd: Het leven van Robert Jasper Grootveld. Amsterdam, De Arbeiderspers, 2009, 482 blz., ISBN 9789029567220, € 29,95.
(In samenwerking met het Internationaal Instituut voor Sociale geschiedenis is een mooie website gemaakt met bronnenmateriaal en foto’s van Robert Jasper Grootveld: www.iisg.nl/grootveld.)






Commentaar:
Re: Nieuwe biografieën over Robert Jasper Grootveld en Benno Premsela-


Reactie van s steensma hemerik dd. 28 juli 2013
ik vond het goed om te zien wat er allemaal over is gescheven










GERELATEERDMEER VAN MICHIEL BOLLINGERMEEST GELEZEN VAN MICHIEL BOLLINGER

Nieuwe biografieën over Robert Jasper Grootveld en Benno Premsela

Michiel Bollinger, in Films & boeken op 14 augustus 2019
Reageren? Jouw reactie:

Je naam:
Email (wordt niet getoond):
min. 15 karakters, geen links of html svp




















bottom image




Entire © & ® 1995/2019 Gay International Press & Stichting G Media, Amsterdam. All rights reserved.
Gay News ® is een geregistreerde merknaam. © artikelen Gay News; duplicatie niet toegestaan. Opname uitsluitend na schriftelijke toestemming van uitgever, met verplichte bronvermelding gaynews.nl. Door derden overgenomen artikelen worden in rekening gebracht, en zo nodig geincasseerd. Gay News ISSN: 2214-7640, ISBN 8717953072009. Gay News op Wikipedia.
Volg Gay News:
Twitter Issuu
RSS RSS Editors
zelfstandige Escortboys

CMI
Neem contact op
Abonneren
Adverteren






© 1995/2019 Gay News ®, GIP/ St. G Media