Back to Top
Maandag 18 Nov
86374 users - nu online: 1345 people
86374 users - nu online: 1345 people login
VAN ONZE EDITORS
Share:





Films & boeken

In de Homo-encyclopedie van Nederland (2005) stellen Thijs Bartels en Jos Versteegen dat Pijpelijntjes (1904) van Jacob Israel de Haan de eerste homoroman van Nederland is. Het valt ook te verdedigen dat Noodlot (1890) van Louis Couperus of De kleine Republiek (1889) van Lodewijk van Deyssel die eretitel verdient. Waarom Bartels en Versteegen voor De Haan kiezen, zeggen ze er helaas niet bij. Op wereldschaal zijn er meer kandidaten voor de lauwerkrans van eerste homoroman: The Picture of Dorian Gray uit 1890 van Oscar Wilde, Moby-Dick uit 1851 van Herman Melville of de obscure brievenroman Phaeton uit 1823 van de Duitser Friedrich Wilhelm Waiblinger, recent opnieuw uitgebracht.

door Gert Hekma - 20 mei 2006

lengte: 11 min. Printervriendelijke Pagina  
De Eerste Homoroman - Een kostschooljongensliefde in de negentiende eeuw


This article is also available in English
lengte: 11 minuten


Het probleem van de meeste van deze romans is dat ze het vooral moeten hebben van vage verwijzingen en duistere betekenissen. De meeste lezers zullen die boeken niet als moderne homoromans lezen, behalve dan het werk van De Haan.

Alweer enige tijd geleden, namelijk in 2002, verscheen Le Secret de Geri van Louis Beysson uit 1876 in een nieuwe editie. Ook deze roman wordt aangeprezen als “de eerste homoroman.” Inderdaad was het juist in het Franse taalgebied dat er in die tijd boeken verschenen die het predikaat homoroman verdienen. Al voor André Gide en Marcel Proust waren er schrijvers actief die homo-achtige romans schreven zoals Achille Essebac met Dédé (1901) en de Belg Georges Eekhoud met Escal-Vigor (1899, in Nederlandse vertaling verschenen in Gay 2003).


In het laatste boek gaat het om een relatie tussen twee mannen die moeten opboksen tegen maatschappelijke vooroordelen en daaraan uiteindelijk ten onder gaan.

Eerder had Henri d’Argis een openhartige homoroman geschreven, Sodome (1888). Hierin komen voorzichtige homo- en heteroseksuele seksscènes voor. Het gaat over de ondergang van een man die platonisch lief wil hebben maar steeds terugvalt naar het aardse.

Het begint met een hysterische moeder en een priester die jongens verleidt en het eindigt met waanzin en moord, typisch de levensloop van een dégénéré uit die tijd. Het voorwoord is van Paul Verlaine, een ander duidelijk homoseksueel signaal.

Bij andere schrijvers is weer meer inleeskunde nodig, zoals bij de verschillende romans van Pierre Loti. Behulpzaam bij zo’n studie is Richard Berrong’s In Love with a Handsome Sailor: The Emergence of Gay Identity and the Novels of Pierre Loti (Toronto 2003).

Even lastig homoseksueel te lezen is het gele cultboek A rebours (1884) van Joris Karl Huysmans. Hier is de hoofdpersoon meer een dandy dan een pédé, zoals de Fransen de homo in die tijd noemden. Nog daarvoor verscheen Le secret de Geri. Zou dat echt de eerste homoroman zijn? Steeds blijft de vraag welke criteria gelden.



Verlangen en handelen

Waarom vinden Versteegen en Bartels Pijpelijntjes de eerste Nederlandse homoroman? Laat ik eens een gok wagen. In de eerste plaats is het belangrijk dat een hoofdpersoon herkenbaar homoseksueel is, dat wil zeggen iemand wiens seksuele verlangens op personen van het eigen geslacht zijn gericht. Het gaat niet om de jongensliefdes van pubers onder elkaar, maar om een volwassen man wiens erotiek gedurende langere tijd is gericht op andere mannen of jongens (in het laatste geval kunnen we misschien beter van een pedoroman spreken).

Een ander criterium zou kunnen zijn dat naast het expliciete verlangen ook sprake is van de concrete uitdrukking daarvan, homoseksueel handelen. Er zou sprake moeten zijn van seksueel gedrag of tenminste de vraag gesteld kunnen worden of het verlangen in daden dient te worden omgezet. Zulke handelingen zijn in Pijpelijntjes enigszins omfloerst omschreven zoals in de meeste literatuur uit die tijd, maar ze zijn onmiskenbaar aanwezig.

In Wilma Vermaat’s God’s gevangene (1923) besluit de homoseksuele hoofdpersoon tot een leven in kuisheid als superieur alternatief voor een verdorven seksueel bestaan dat onbenoemd blijft. Een derde element dat een rol speelt, is een min of meer positief of een neutraal perspectief van de schrijver op homoseksualiteit in de context van zijn tijd en samenleving.

Een scheldkanonnade op homo’s en homoseks zullen de meeste mensen niet beschouwen als typisch voor een homoroman. Zo is bij De Haan de mannenliefde de normaalste zaak van de wereld en streeft Wilma Vermaat naar acceptatie van mannen die zó zijn.

Een vierde criterium zou kunnen zijn dat de schrijver van de roman zelf homoseksuele neigingen kent. Die heeft Wilma Vermaat niet, zij verhaalt over homoseksualiteit uit de tweede hand. Over al deze criteria valt vanzelfsprekend te twisten en er zijn heel wat randgevallen. Want wat is een homoseksueel en wat een seksuele handeling? En zijn de romans van Gerard Reve wel positief over het homoleven?



Een andere vraag is vanzelfsprekend waarom het interessant zou zijn homoromans af te zonderen en apart te definiëren. Gerrit Komrij zei eens grootmoedig dat alle grote kunst homokunst is, dus zouden alle grote romans homoromans zijn. Hij heeft dit provocatieve standpunt inmiddels verlaten. In Frankrijk hebben ze geen homoplankjes bij literaire werken. Een roman is daar al dan niet literatuur en in de republiek maken ze geen onderscheid tussen de burgers, ook niet in de boekenkast. Literatuur is goed of slecht, niet homo of hetero. Het is opmerkelijk genoeg wel in dat taalgebied zonder homocriteria dat de homoliteratuur het wijdste bereik, de grootste diepgang en de langste geschiedenis kent. Het is gek genoeg ook het land vanwaaruit nu opnieuw de idee komt van de “eerste homoroman.” Laten we deze roman eens uiteenrafelen en kijken of de genoemde criteria van toepassing zijn.

Platonische liefde

De roman Het geheim van Geri is het nogal zoetsappige verhaal van een kostschoolliefde, van een “amitié particulière.” Het heeft een wat bizarre publikatiegeschiedenis. Eerst in 1876 verschenen als Geri ou un premier amour en in 1884 als Un amour platonique, een uitgebreide en meer moralistische herdruk. Het verschil tussen eerste en tweede druk zijn toevoegingen die een raamvertelling aanbrengen rond het oorspronkelijke verhaal. De directe maakte plaats voor een indirecte vorm. De tweede versie eindigt met het treurige levenseinde van de hoofdpersoon die de schok van zijn eerste liefde nooit te boven is gekomen.

In 2002 volgde een nieuwe editie met een nieuwe titel, Le Secret de Geri, die recht moet doen aan het feit dat beide versies in één boek zijn verenigd. Homo-uitgeverij Quintes-feuilles, die het boek de eerste homoroman noemt, lijkt vooral opgezet om de studies van Jean-Claude Féray aan de man te brengen. Hoe hij bij die titel van “geheim” komt is me een raadsel; op de flap wordt gesuggereerd dat het aan de lezer is om het geheim te ontraadselen. Alsof dat de clou van het verhaal voor Beysson is. Dat is mijns inziens de bepalende waarde van de eerste liefde voor de rest van het leven. Dus de eerste titel lijkt mij nog de beste.


Een korte samenvatting van het kernverhaal. Victor uit Lyon verlieft zich op Italiaanse schoonheid Geri, een wees. Beiden zitten op een Zwitserse kostschool. De jongens van de school mogen uit hun midden de waardigste leerling kiezen en die kiest op zijn beurt een consort met wie hij het centrum van een feestmis vormt.

De scholieren kiezen Geri en de gelauwerde op zijn beurt Victor. Het is het begin van hun relatie waarop een doem rust, Geri is ernstig ziek. Ze ontmoeten elkaar stiekem, hetgeen nogal lastig is want Geri ligt ziek en zwak op zijn eigen kamer waar Victor niet mag komen. De heimelijke relatie bestaat vooral uit omarmingen, handkusjes en lieve woorden, er komt geen seks bij kijken.

In de paasvakantie gaan alle schooljongens twee weken de hort op zonder hun zieke kameraad. Victor stuurt Geri een briefje dat door de priester-superieur wordt onderschept. Hij verbiedt hen elkaar nog te zien. Op de grote wandeling voor de zomervakantie grijpen de geliefden de kans om elkaar weer te spreken en handkusjes te geven. Overvallen door een onweer brengen ze samen de nacht door in een houthakkershut.

De superieur heeft gelukkig hun verdwijning en de gedeelde nacht (de enige in hun liefdesbestaan) niet opgemerkt. De volgende nacht zien ze elkaar nog een keer in de schooltuin. Geri maakt dan een afscheidsafspraak met Victor, die de laatste niet kan nakomen omdat de leerlingen moeten helpen bij het blussen van een brand in het dorp bij de school. Teruggekomen ziet hij Geri met z’n voogd in een koets vertrekken. De superieur ziet zijn woede en wanhoop en stuurt de vader van Victor een brief dat zijn zoon niet meer op school mag terugkomen.
Doodongelukkig zit de smoorverliefde jongen thuis. De brieven die Victor aan Geri schrijft, komen opnieuw niet aan, nu door interventie van zijn voogd. De brieven in omgekeerde richting ziet Victor op zijn beurt te laat omdat hij op last van zijn vader de vakantie elders doorbrengt. Die vader heeft hem een ernstig standje gegeven; zulke liefdes horen niet. Een laatste noodkreet van Geri bereikt Victor als het schoolseizoen al is begonnen. Wanhopig begeeft de beminde zich naar de kostschool waar de stervende Geri hem nogmaals zijn liefde betuigt en een afscheidsbrief overhandigt. De Italiaanse schoonheid sterft tenslotte met de naam van Victor op zijn lippen, overigens niet in aanwezigheid van de beminde.
Het geheim van de titel zou kunnen zijn dat de voogd weinig doet om de gezondheid van Geri te bevorderen aangezien hij profiteert van de erfenis van de rijke wees. De boze wereld van de volwassenen zit de jongensliefde dwars, offert zelfs de schone en deugdzame knaap Geri op het altaar van materieel gewin.

Kalverliefde

In de tweede versie is er een verhaal omheen geborduurd van twee mannen die deze liefdesaffaire bespreken en elkaar vertellen dat de hoofdpersoon voor altijd was getekend door deze eerste kennismaking met de liefde en de schoonheid. Heel platonisch. Hij was later nog wel getrouwd, maar het was een ongelukkig huwelijk geworden en de man was gestorven, de liefde voor vrouwen vervloekend. Féray wijst erop dat de meer moralistische wending kan zijn ingegeven door de conservatieve draai die Frankrijk toen aan het maken was. In zijn nawoord geeft hij aan dat beide edities vooral werden doodgezwegen. De auteur Louis Beysson (1856-1912) ontwikkelde zich na deze roman, een soort onstuimige jeugdzonde, tot schilder en schrijver van acceptabeler romans en toneelwerken. Hij trok nog enige tijd als monnik in een klooster maar vond daar kennelijk geen rust. Op latere leeftijd huwde hij een vrouw die een schilderschool had waar hij les ging geven.

Je zou kunnen zeggen dat zijn zwervend bestaan een bevestiging was van de onrust die de Victor van zijn debuut bevangen had na zijn eerste ongelukkige liefde. Een eersteling met een voorspellende waarde!

Als ik naar m’n criteria kijk van wat een homoroman zou zijn, valt dit boek er net niet onder. Het is eerder een kostschoolroman waarvan er in die tijd meer verschenen, vooral in Engeland. De hoofdpersonen zijn bevangen door een kalverliefde, ze zijn niet per se homoseksueel hoewel zeker in de tweede versie wordt benadrukt dat Victor altijd verslingerd is gebleven aan z’n eerste liefde – zelfs het thema van het boek.

Concreet seksueel gedrag komt er niet in voor. De eerste versie, en ook de tweede, zijn voor die tijd als een positieve uitdrukking van homoseksuele jongensliefde te beschouwen. We weten ten slotte niet of Beysson homoseksueel was.

Het lijkt er wel op en hij heeft vast een vergelijkbare passie in zijn jeugd ervaren, maar het weerhield hem niet van een huwelijk. Het boek komt een heel eind als homoroman, maar past uiteindelijk toch beter in het genre van de kostschoolliefdes, hier wel prettig geërotiseerd.




Een sodomiet naar eigen beeld

De roman is een goede tranentrekker maar niet echt homosueel. Volgens mij komen we voor de eerste echte homoroman toch uit bij mijn geliefde schrijver, de markies de Sade. La philosophie dans le boudoir dateert uit 1795. Het heeft niet alleen een homoseksuele hoofdpersoon, maar er komt veel homoseks in voor en er staat een echt pleidooi voor pederastie en sodomie in. De verschillende figuren discussiëren met passie over de verschillende vormen van liefde, veelal nadat ze die eerst in de praktijk hebben gebracht. Sade was een sodomiet die in deze roman een hoofdpersoon naar zijn eigen beeld had geschapen.

Het mooiste van de roman is bovendien dat een andere hoofdpersoon lesbisch is en een derde bezig is het te worden. De sapfische liefde is niet alleen het beginpunt van het verhaal, het gaat zelfs om een soort lesbische ontwikkelingsroman. Het eind biedt ten slotte een prachtig wreed lesbisch lesje: de vernedering van de moeder van het meisje dat lessen in de liefde krijgt omdat die moeder haar lesbische plezier in de weg staat. Wat zou een idealer eerste homoroman zijn dan De filosofie in het boudoir van Sade, waarin aan al mijn kenmerken is voldaan en die tegelijk een homo- en een lesboroman is!


Wat is nu het nut van een discussie over de (eerste) homoroman? Het levert criteria op die het mogelijk maken zulke romans volgens bepaalde formele criteria te vergelijken en ze historisch en cultureel te plaatsen.

We kunnen wat strikter de verschillende genres onderscheiden. De gepassioneerde vriendschap van volwassenen mannen naast die van knapen zoals in Beysson’s kostschoolroman of zoals voor Engeland beschreven in Happiest Days: The Public School in English Fiction (1988) van Jeffrey Richards en The Poisoned Bowl: Sex, Repression and the Public School System (1995) van Alisdare Hickson.

De hartstochtelijke vriendschap in het Duitse taalgebied is een centraal thema in Die Schande der heiligen Päderastie: Homosexualität und Öffentlichkeit in der deutschen Literatur 1750-1850 (1990) van Paul Derks.

Naast deze genres is er het meer pedo-gerichte werk zoals van André Gide en Thomas Mann, in hun tijd omstreden omdat het homoseksueel was, nu omdat het pedoseksueel is. In het begin van de negentiende eeuw waren transgender thema’s in de Franse literatuur populair zoals bij George Sand en in boeken die haar tot onderwerp namen. Klassiekers op dit terrein zijn Mademoiselle de Maupin (1835) door Théophile Gautier en Balzac’s La fille aux yeux d’or en Séraphita, beide uit hetzelfde jaar 1835! Transgender thema’s lenen zich uitstekend voor homoseksuele en lesbische experimenten zoals in Het meisje met de gouden ogen.

Voordat de echte homoroman voet aan de grond krijgt, lijken die andere genres van vriendschap, kostschoolliefde en transgender de ruimte te krijgen terwijl de homoroman, wanneer die eenmaal op gang is gekomen na de Tweede Wereldoorlog, de andere genres in de schaduw stelt, soms zelfs lijkt uit te roeien. Ook in dit opzicht is Sade weer opmerkelijk: hij heeft weinig op met kostschoolliefdes of vriendschapspassies, met homo-, lesbo-, pedo- en transgender thema’s weet hij van wanten, en hij voegt er nog een gezonde en expliciete portie sadomasochisme aan toe, ver voordat Proust aan dat onderwerp durfde te snuffelen. En de roman van Beysson, Geri of een eerste liefde, misschien is die uiteindelijk wel de homoseksueelste van alle negentiende-eeuwse kostschoolromans. Maar niet de eerste homoroman.

Le Secret de Geri is verkrijgbaar via www.quintes-feuilles.com. De illustraties bij dit artikel zijn afkomstig uit negentiende-eeuwse Engelse kostschoolliteratuur.



Commentaar:
Re: De Eerste Homoroman - Een kostschooljongensliefde in de negentiende eeuw-


Reactie van hairydad4boy dd. 22 mei 2006
mooi!! dit soort overzichten; zeer leesbaar..
en les amities particulieres ? peyrefitte
dat was veel later geloof ik niet ??

ok dank










GERELATEERDMEER VAN GERT HEKMAMEEST GELEZEN VAN GERT HEKMA

De Eerste Homoroman - Een kostschooljongensliefde in de negentiende eeuw

Gert Hekma, in Films & boeken op 25 mei 2019
Reageren? Jouw reactie:

Je naam:
Email (wordt niet getoond):
min. 15 karakters, geen links of html svp




















bottom image




Entire © & ® 1995/2019 Gay International Press & Stichting G Media, Amsterdam. All rights reserved.
Gay News ® is een geregistreerde merknaam. © artikelen Gay News; duplicatie niet toegestaan. Opname uitsluitend na schriftelijke toestemming van uitgever, met verplichte bronvermelding gaynews.nl. Door derden overgenomen artikelen worden in rekening gebracht, en zo nodig geincasseerd. Gay News ISSN: 2214-7640, ISBN 8717953072009. Gay News op Wikipedia.
Volg Gay News:
Twitter Issuu
RSS RSS Editors
zelfstandige Escortboys

CMI
Neem contact op
Abonneren
Adverteren






© 1995/2019 Gay News ®, GIP/ St. G Media